Niewola awiniońska

Podporządkowanie papieży monarchom francuskim i przeniesienie stolicy Apostolskiej do Awinionu zaowocowały kryzysem w kościele powszechnym. Papiestwo straciło potęgę polityczną i realną władzę nad Państwem Kościelnym. Fakt ten starali się wykorzystać władcy świeccy, ograniczając przywileje Kościoła i przejmując kontrolę nad obsadzaniem najwyższych godności duchownych. Okres niewoli awiniońskiej został wykorzystany przez papieży do zbudowania scentralizowanej monarchii i przejęcia pod władanie kurii tych wszystkich dziedzin, które nie do końca udało się zawłaszczyć monarchom. Rozbudowało się sądownictwo papieskie, wzmocniła działalność inkwizycji, niepomiernie wzrósł fiskalizm papieski. Z różnych krajów zaczęto ściągać świadczenia na rzecz Papiestwa (w Polsce nazywało się to świętopietrze), pobierano opłaty za wszystkie czynności wykonywane przez kurię, handlowano beneficjami. W tej sytuacji dwór papieski nie uchronił się przed korupcją i wewnętrznymi walkami o wpływy i godności. Niepomiernie rozpleniał się nepotyzm.

Państwo kościelne

Początek świeckiej władzy papieży sięga pierwszej połowy VIII w. O jego powstaniu zdecydowała wyprawa Pepina Krótkiego do Italii. Został tam wezwany przez papieża zagrożonego ekspansją Longobardów. Longobardowie poszerzali swe panowanie na terenach Italii, które należały także do Bizancjum. Pepin pokonał ich, a zdobyte tereny przekazał we władanie papieżowi jako tak zwaną ojcowiznę św. Piotra. Tereny te obejmowały ziemie od Morza Adriatyckiego przez Umbrię po Rzym. W okresie panowania Karolingów Państwo Kościelne było uzależnione od ich opieki, natomiast podczas zmagań Papiestwa z Cesarstwem okresowo także od władców niemieckich. Od ostatniego dwudziestopięciolecia XIV w. papiestwo starało się odzyskać władzę nad swoim państwem, która znacznie zmalała w okresie niewoli awiniońskiej. Udało się to dopiero w XV wieku. Papież stał się wówczas wyraźniej stroną w konfliktach politycznych i militarnych, które gnębiły północne i środkowe Włochy jego władza w Państwie Kościelnym w XV wieku zyskała charakter nowożytnej monarchii absolutnej.

Organizacja kościelna

Podział cesarstwa rzymskiego i upadek imperium na Zachodzie zaowocowały odrębnym kształtem chrześcijaństwa w obu częściach. Formalny rozdział dokonał się w 1054 roku oznaczając odrębną podległość organizacji kościelnych: papieżowi na Zachodzie i patriarsze Konstantynopola na Wschodzie. W czasie stuleci, które nastąpiły po okresie upadku imperium rzymskiego wyodrębniły się dwa różne obrządki z odmienną liturgią i językiem. Na Zachodzie językiem obowiązującym była wyłącznie łacina, natomiast na Wschodzie oprócz greki dopuszczano także inne języki. Oba kościoły dzieliły spory teologiczne. Sama organizacja kościoła zaczęła kształtować się jeszcze w okresie cesarstwa. Podstawą struktury było miasto biskupstwo, natomiast kilka biskupstw tworzyło prowincję kościelną. W kształtujących się monarchiach biskupi (potem też opaci) wprzęgani byli w aparat władzy państwowej: byli urzędnikami królewskimi lub doradcami królów. Najwyższe godności kościelne przyznawali monarchowie. W rękach kościoła znajdowało się także szkolnictwo.

Misje chrystianizacyjne

Między V a XI w. wszystkie państwa powstałe na Zachodzie, Wschodzie i Europie przyjęły chrzest. Akcje misyjne prowadzili głównie biskupi a nieco później opaci. Na terenach misyjnych rozpoczęto zakładanie klasztorów. Tam też starano się o pozyskanie nowych kadr duchownych. Nowe kadry wywodziły się głównie z zamożniejszej części społeczeństwa. Wyedukowane nowe duchowieństwo kontynuowało misje swoich poprzedników i nauczycieli. Za panowania Karola Wielkiego zrodziło się przekonanie, że państwo nie może istnieć bez Boga. Z tego to powodu rozpoczęto organizację krucjat do pobliskich państw w celu nawrócenia i przyjęcia chrztu. Część z nich była bardzo krwawa. Małe pogańskie państewka zaciekle broniły swoich od lat czczonych bogów. Część państw przyjęła chrystianizację drogą pokojową i bezkrwawą. Władcy dobrowolnie przechodzili na chrześcijaństwo. Ostatnim państwem, które podjęto się schrystianizować była Litwa w drugiej połowie XIX w. Stało się to za sprawą Władysława Jagiełły. Natomiast nad Morzem Czarnym zaczął szerzyć się islam.

Zakony

Ruch zakonny narodził się jeszcze w starożytności, gdzie ojcowie pustyni usiłowali realizować ideały ewangeliczne. Twórcą reguły zakonnej na Zachodzie był prawdopodobnie św. Benedykt. Założył on zgromadzenie na Monte Cassino. Główną regułą zgromadzenia było “módl się i pracuj”. Reguła zakonna szczegółowo określała tryb życia: pory posiłków, wypoczynku, modlitwy czy pracy a także sposób ubierania się. Mnisi byli winni bezwzględne posłuszeństwo swemu opatowi, którego wspólnie wybierali spośród siebie. Dzięki pracy mnichów zachowała się spuścizna antyku, gdyż zajmowali się gromadzeniem przepisywaniem ksiąg, kompilowali wiedzę starożytnych. Nurt reformatorski nie ominął także zakonów. Zaczęły powstawać zgromadzenia nowego typu, które opierały się na regułach św. Augustyna. Najważniejszym z założonych w tym czasie był zakon cystersów. Wszystkie nowe zakony głosiły hasła ubóstwa. Powstały również zakony żebrzące., które w początkowej fazie istnienia głosiły regułę skrajnego ubóstwa. Należy również wspomnieć o zakonach rycerskich, które powstały w okresie wypraw krzyżowych. Od zwykłych mnichów różnili się znajomością sztuki wojennej.

Reformy Kościoła i ruchy religijne

Papiestwo, Kościół zaczęły podlegać tym samym procesom feudalizacyjnym co społeczeństwo świeckie. W X wieku o wyborze papieży decydowały rzymskie rody arystokratyczne.. Wyraźnie zarysowała się tendencja zdobycia władzy nad Stolicą Apostolską przez jedną dynastię. Dostojnicy kościelni zbyt mocno zaangażowani w życie doczesne wspierali szerzenie się nepotyzmu i symonii. Próby reform wyszły od dworu cesarskiego i środowisk kościelnych. Ten drugi związany był z tak zwaną reformą kunicką. Najszerszy program reform sformułował Grzegorz VII. Ogłosił ją na zwołanym przez siebie synodzie. Jego najważniejsze postanowienia to: zakaz przyjmowania inwestytury z rąk świeckich, wprowadzenie zasady celibatu oraz reorganizacja kurii rzymskiej. W XII wieku pojawił się ruch dobrowolnego ubóstwa. Odpowiedzią papiestwa na wyzwania epoki były reformy zmierzające do pogłębienia chrystianizacji. Wprowadzono obowiązek kazań, powstawały szkoły przyparafialne, upowszechnił się sakrament małżeństwa. Zaczęto bardziej kontrolować Kościół lokalny.

Synkretyzm religijny

Zetknięcie się chrześcijaństwa z tradycją pogańską doprowadziło do zmian w samym chrześcijaństwie. Religię i obrzędowość cechowało łączenie w jednym światopoglądzie i sposobie widzenia różnych tradycji i elementów. Powierzchowna chrystianizacja, słabe przygotowanie kleru i kultowa obecność nowej religii w okresach misyjnych, przyczyniły się do przenikania wierzeń pogańskich i magicznych praktyk do religii chrześcijańskiej. Przykładowo kult świętych wiązał się z kultem bohaterów i wodzów głównie w tradycji germańskiej. Symbole wiary używano jako amuletów. Przykładem może tu być krzyż. Kościół wiele dawnych praktyk i wierzeń zaakceptował, nadając im nową szatę obrzędową oraz nową interpretację. Z wieloma jednak praktykami zaciekle walczył i potępiał je. Przykładem może tu być obrzęd palenia zmarłych. Nie zostało zaakceptowane wielożeństwo i małżeństwa między krewnymi. Chrystianizacja wniosła wiele zmian nie tylko w sferze wierzeń religijnych ale w całym życiu ludzkim. Przykładem może być wspomniany zakaz wielożeństwa: tyczył się podstaw społecznego porządku.